Bahagi 2 (Part 2)
Ang hangin sa loob ng abandonadong bahay ay may amoy ng lumang kahoy, tuyong damo, at lupang nababad sa ulan. Sa gitna ng dilim, tanging ang mahinang hingal ng bisiro at ang mainit na hininga ng sanggol na si Ben ang maririnig. Pinunasan ni Rosario ang noo ng kanyang anak gamit ang laylayan ng kanyang damit. Bahagyang humupa ang lagnat ng bata dahil sa init na dulot ng kanilang pagsisiksikan. Ang maliit na bisiro, na pinangalanan niyang Tala dahil sa puting hugis-bituin sa noo nito, ay nakasiksik sa kanyang binti na para bang doon nakasalalay ang sariling buhay.
Kinaumagahan, sumilip ang ginintuang sinag ng araw sa pagitan ng mga sira-sirang tabla sa dingding. Lumabas si Rosario upang maghanap ng makakain at mainom. Sa gilid ng kamalig, nakakita siya ng lumang poso na gumagana pa. Malamig at malinis ang tubig. Naglakad-lakad siya sa paligid at nakahanap ng ilang ligaw na tanim na kamote at saging na saba. Nilinis niya ang paligid ng bisiro, pinakain ito ng malalambot na damo, at pinainom ng malinis na tubig.
Nang pabalik na siya sa loob ng bahay upang tingnan si Ben, may kakaibang tunog siyang narinig mula sa ilalim ng sahig. Isang kaluskos, na sinundan ng tila tunog ng mabigat na bakal. Tumindig ang balahibo ni Rosario. Niyakap niya si Ben at humawak sa isang matulis na piraso ng kahoy. Subalit nang lumapit siya sa pinagmulan ng tunog malapit sa lumang pugon, napansin niyang ang bisiro pala ay nagkakahig sa isang lumang rug sa sulok.
Nang hawiin ni Rosario ang basahan, tumambad sa kanya ang isang pinto sa sahig—isang lihim na silong. Maluwag ang pagkakatakip nito dahil sa pagkakalkal ni Tala.
Gamit ang lakas ng loob na tanging ang isang inang desperado ang makakakuha, dahan-dahang iniangat ni Rosario ang mabigat na kahoy. Sa ilalim ay may maliit na hagdanan pababa. May lumang lamparang nakatago sa gilid, at gamit ang posporong nasa kanyang lumang maleta, sinindihan niya ito.
Bumaba siya nang maingat habang mahigpit na nakakapit si Ben sa kanyang dibdib. Sa sulok ng malamig na silid sa ilalim ng lupa, nakita niya ang isang lumang baul na bakal na may mabibigat na kandado, ngunit kalawangin na ang bisagra nito. Sa tabi ng baul ay may isang lumang talaarawan at mga papeles.
Nang buksan niya ang baul gamit ang lumang pait na nakakalat, halos maputol ang kanyang hininga. Hindi ginto o pera ang laman nito, kundi mga orihinal na titulo ng lupa, mga lumang kontrata, at mga opisyal na liham na may selyo ng pamahalaan. Binuklat ni Rosario ang talaarawan. Pag-aari ito ni Don Mariano dela Vega, ang orihinal na may-ari ng buong hacienda na sumasakop sa kanilang buong bayan—isang lalaking misteryosong nawala dalawampung taon na ang nakararaan.
Sa mga pahina ng talaarawan, nakasulat ang isang madilim na katotohanan: Si Don Mariano ay hindi kusang umalis o namatay sa sakit. Siya ay pinagtaksilan at sapilitang pinalayas ng kanyang sariling katiwala—si Mayor Rodolfo Sandoval, ang kasalukuyang pinakamakapangyarihang politiko at negosyante sa lalawigan. Ang buong lupain, kabilang ang lupang kinatitirikan ng bahay ni Aling Isay at ng buong komunidad, ay orihinal na ipinamana ni Don Mariano sa mga maralitang magsasaka ng bayan. Peke ang lahat ng hawak na titulo ni Mayor Sandoval. Bukod dito, sa ilalim ng mga dokumento ay may nakatagong ilang daang lumang pilak at gintong barya na inilaan ng Don para sa muling pagbangon ng sinumang makakatuklas ng katotohanan.
Nanginig ang mga kamay ni Rosario. Naintindihan na niya kung bakit matagal nang pilit na binibili at pinagigiba ni Mayor Sandoval ang bukirin na ito. Hinahanap ng alkalde ang orihinal na titulo at ang katibayan ng kanyang krimen.
Lumipas ang dalawang taon.
Sa tulong ng mga lumang barya na unti-unting pinalitan ni Rosario sa karatig-lungsod, naipaayos niya ang lumang bahay nang hindi nagpapakita ng labis na rangya. Malusog at masiglang bata na si Ben. Si Tala naman ay lumaking isang napakakisig, malakas, at matalinong kabayo na kulay hatinggabi ang balahibo ngunit may kumikinang na puting bituin sa noo. Tila may kakaibang koneksyon si Tala kay Rosario at Ben; lagi itong nakabantay sa paligid ng bakuran.
Nagsimulang magtanim si Rosario ng mga gulay at nagbenta ng mga ani sa karatig-bayan. Tahimik ang kanilang buhay, malayo sa mapanghusgang mga mata ni Aling Isay at sa karangyaan ng kabayanan. Ngunit ang kapayapaang iyon ay hindi nagtagal.
Isang hapon, habang nagpapakain si Rosario ng mga manok, narinig niya ang dagundong ng ilang mamahaling sasakyan. Huminto ang tatlong itim na pick-up sa harap ng kalawangin ngunit matatag nang tarangkahan. Mabilis na lumabas si Mayor Rodolfo Sandoval kasama ang anim na armadong lalaki.
“Magandang hapon, binibini,” bati ng alkalde nang bumaba ito ng sasakyan, may ngiti sa labi ngunit malamig ang mga mata. “Nabalitaan kong may iligal na nakatira sa lupang ito. Matagal ko nang plano itong patagin upang tayuan ng bagong resort. Binibigyan kita ng bente-kuwatro oras para lumayas, kasama ang anak mo at ang hayop na iyan.”
Humarap si Rosario nang buong tapang, yakap si Ben sa kanyang likuran. “Hindi sa inyo ang lupang ito, Mayor Sandoval. Alam ng lupa kung sino ang tunay na nagmamay-ari sa kanya.”
Kumunot ang noo ng alkalde, napalitan ng bangis ang kanyang mukha. “Wala kang karapatang sumagot sa akin nang ganyan, hampaslupa! Baka nakakalimutan mong ako ang batas dito. Kung hindi ka aalis sa magandang paraan, susunugin ko ang bahay na ito kasama kayo!”
Umatungal nang malakas si Tala, pumadyak sa lupa at humarang sa pagitan ni Rosario at ng mga tauhan ng alkalde. Naglabas ng baril ang isa sa mga bantay, ngunit pinigilan ito ni Sandoval nang mapansin ang isang pamilyar na marka sa lumang haligi ng kamalig—ang sagisag ng pamilya Dela Vega.
Nagtama ang tingin ng alkalde at ni Rosario. Sa mga mata ng babae, walang bakas ng takot. Doon napagtanto ni Sandoval na maaaring natagpuan na ng mahirap na inang ito ang lihim na matagal na niyang kinatatakutan.
“Babalik kami bukas ng gabi,” banta ni Sandoval bago tumalikod. “At sisiguraduhin kong wala nang matitirang buhay sa lugar na ito.”
Nang makaalis ang mga sasakyan, alam ni Rosario na dumating na ang oras. Hindi na siya ang mahinang babaeng pinalayas sa ulan dalawang taon na ang nakalipas. Ngayon, siya ay isang inang handang lumaban para sa kinabukasan ng kanyang anak at para sa katarungan ng buong bayan.
