PARTE 2: ANG PAGBUNYAG SA GITNA NG KALSADA
Nang marinig ko ang mga salitang iyon mula sa sariling bibig ni Daniel, parang may malamig na patalim na dahan-dahang bumaon sa aking dibdib.
“Ma, kasama ko na ang ipapakilala kong mapapangasawa.”
Tahimik ang buong loob ng bus maliban sa ugong ng lumang makina at ang marahang paghampas ng hangin sa mga bintana. Nakatitig ako sa kaniya—matalim, walang luha, ngunit punong-puno ng apoy ng pitong taong sakripisyo. Pitong taon akong nagtiis sa Quezon. Pitong taon kong inaruga ang kaniyang paralitikong ama at ang nanay niyang may iniindang sakit sa puso. Ako ang nagbabad ng mga kamay sa putikan tuwing anihan, ako ang nagtinda ng gulay sa palengke habang karga-karga ang kambal sa magkabilang balikat, para lamang may maipambili ng gamot ng kaniyang mga magulang at hindi siya mag-alala sa kaniyang serbisyo bilang sundalo.
Ngunit narito siya ngayon, mayabang sa kaniyang plantsadong uniporme, at buong tapang na ibinebenta ang kaniyang kaluluwa para sa isang panibagong buhay na binuo sa kasinungalingan.
Nagsalita ang boses sa kabilang linya ng telepono. Dahil tahimik ang paligid, rinig na rinig ko ang basag at pagal na tinig ng aking biyenan—si Inang Luring.
“Daniel, anak? Nakarating na ba riyan sa Nueva Ecija si Elena at ang mga bata? Dalawang araw nang umalis diyan sa atin. Dala nila ang paborito mong suman at atsara, saka ang ipinaimpake kong bigas mula sa bagong ani. Tawagan mo agad kapag nagkita kayo, nag-aalala ako sa mga apo ko…”
Biglang nanigas ang buong katawan ni Daniel. Natigilan siya, ang kaniyang bibig ay bahagyang bumuka ngunit walang lumabas na kahit anong tunog. Ang putla sa kaniyang mukha kanina ay napalitan ng kulay abo, parang bangkay na nahuli sa sarili niyang hukay.
Tumingin si Bianca kay Daniel, unti-unting napupunit ang inosenteng ngiti sa kaniyang mga labi. “Daniel? Sino si Elena? At anong mga apo ang sinasabi ng mama mo?”
Hindi makasagot si Daniel. Nanginginig ang kaniyang kamay na may hawak ng cellphone. Dali-dali niyang pinindot ang pulang buton upang putulin ang tawag, ngunit huli na ang lahat. Ang bawat salita ay malinaw na bumaon sa pandinig ni Bianca, at lalong-lalo na sa puso ng aking mga anak.
“Mama…” mahinang tawag ni Miguel. Tumingin ako sa kaniya. Tumulo ang isang luhang matagal niyang pinipigil. Anim na taong gulang pa lamang siya, ngunit ang talas ng kaniyang isip ay sobra pa sa mga matatanda. “Si Papa po talaga siya, ‘di ba? Bakit ayaw niya sa atin?”
Hindi ko na hinayaang tapakan pa ni Daniel ang dignidad ng mga anak ko. Tumayo ako mula sa aking kinauupuan. Hindi ako sumigaw. Hindi ako nagwala tulad ng inaasahan ng ibang pasahero na nagsisimula nang lumingon. Ang bawat galaw ko ay mabagal, mabigat, at puno ng marangal na galit ng isang inang nilapastangan.
Hinalungkat ko ang lumang bag na gawa sa katsa sa aking paanan. Inilabas ko ang isang plastik na sobreng may zipper—ang sobreng laging dala-dala ng bawat asawa ng sundalo saanman magpunta upang makakuha ng panggagamot sa kampo o makakuha ng ayuda.
Humarap ako kay Bianca.
“Heto ang Marriage Contract namin mula sa Philippine Statistics Authority,” marahan kong inilatag ang papel sa hita ng babae. “Kinasal kami pitong taon na ang nakalilipas sa Simbahan ng Lucban. Heto naman ang Birth Certificates nina Mia at Miguel Reyes. Nakasulat diyan ang buong pangalan ng asawa ko: Staff Sergeant Daniel Reyes. At kung hindi ka pa naniniwala, heto ang kopya ng kaniyang allotment card kung saan ang buong pamilya namin ang kaniyang legal na benepisyaryo.”
Nanginginig ang mga kamay ni Bianca habang binabasa ang mga dokumento. Ang mga mata niya ay nanlalaki sa bawat letrang tumatambad sa kaniya. Tumingin siya kay Daniel, puno ng pandidiri at pagtataka.
“Daniel… totoo ba ‘to? May asawa ka na? May kambal kang anak? Sabi mo sa akin, ulila ka na at walang pamilya sa probinsya! Sabi mo ako lang ang babae sa buhay mo!”
“Bianca, makinig ka muna… magpapaliwanag ako. Hindi totoo ang lahat ng iyan, pineke lang niya ang mga papel!” desperadong sigaw ni Daniel. Tumayo siya at pilit na hinawakan ang braso ng babae, ngunit tinabig ito ni Bianca nang buong lakas.
“Huwag mo akong hawakan!” sigaw ni Bianca, pumiyok ang kaniyang boses sa hiya at matinding galit. Ang mga pasahero sa bus ay nagsimula nang magbulungan, ang iba ay naglabas pa ng kanilang mga cellphone upang kumuha ng video.
Lumingon sa akin si Daniel, ang mga mata niya ay nag-aapoy sa galit at paninisi. “Elena! Bakit mo ba ginagawa ito?! Sinisira mo ang kinabukasan ko! Matagal na tayong tapos! Anong mapapala mo kung ipahiya mo ako rito? Isang simpleng magsasaka ka lang, wala kang mararating kung wala ako!”
Nang marinig ko iyon, ngumiti ako—isang mapait ngunit mapagpalayang ngiti.
“Sinisira ang kinabukasan mo?” tanong ko sa kaniya, ang tinig ko ay umaalingawngaw sa buong bus. “Pitong taon kong binuhat ang buhay mo, Daniel. Noong nag-a-apply ka pa lang sa sundalo at walang makain, ang tatay ko ang nagbenta ng kaisa-isang kalabaw para may maipasahe ka sa Maynila. Noong nasugatan ka sa engkwentro limang taon na ang nakakaraan, ako ang nagpunas ng dumi at suka mo sa ospital nang tatlong buwan. At ngayon, dahil nakakita ka ng mas maganda, mas mayaman, at mas bata, itatanggi mo ang mga anak mo sa harap ng maraming tao?”
Lumapit ako nang isang hakbang sa kaniya. Hindi ako natakot sa uniporme niyang may ranggo.
“Ang dumi mo, Daniel. Hindi ka karapat-dapat tawaging sundalo. Ang tunay na sundalo, ipinagtatanggol ang bayan at ang sariling pamilya. Pero ikaw? Duwag ka na nagtatago sa ilalim ng malinis na tela habang ibinabaon sa putik ang mga taong nagmahal sa ‘yo.”
Humarap ako sa tsuper ng bus. “Manong, itabi mo ang bus. Dito na lang kami bababa.”
“Ate, sandali!” pigil sa akin ni Bianca. Tumayo siya, umiiyak, at dinampot ang kaniyang sariling gamit. “Hindi kayo ang bababa. Ako ang aalis. At ikaw, Daniel, tapos na tayo. Sasabihin ko sa tatay ko—sa kaniyang koronel—kung anong klaseng halimaw ang ipinasok niya sa pamamahay namin!”
Sa paghinto ng bus sa may gilid ng highway sa Gapan, nagkagulo. Bumaba si Bianca habang umiiyak at nagpara agad ng paparating na taxi. Naiwan si Daniel na parang tuliro sa gitna ng pasilyo, hinahabol ng tingin ang babaeng kaniyang pinagpustahan kapalit ng kaniyang pamilya.
Tumingin ako sa kaniya sa huling pagkakataon, hinawakan ko nang mahigpit ang mga kamay nina Mia at Miguel, at tahimik kaming bumalik sa aming upuan upang maghintay sa dulo ng biyahe. Ang laban ay hindi pa tapos; papunta kami sa kaniyang kampo, hindi para magmakaawa, kundi para kunin ang hustisyang nararapat sa aking mga anak.
